Osmanlı hariciyesinin belki de en ‘edebî’ simalarından biri. Onu, dönemin diğer sefirlerinden ayıran sadece kariyer basamaklarını hızla tırmanması değil; şair, yazar olarak taşıdığı kalemlardi. Paris, Londra, Petersburg ve nihayet Washington ile Sofya’da devleti temsil eden, resmî yazışmalarına dahi nüktesini taşıyabilen, nadir bulunur diplomatlardan; Osmanlı hariciyesinin kurumsal hafızasında genellikle sadece ‘Washington sefiri’ olarak anılan bu isim, aslında çok yönlü kişiliğe sahip. Hikâyesi ise sadece sefaret kronolojisi değil; Osmanlı’nın son döneminde Batı’yla kurulan ilişkinin siyasi ve kültürel yüzünü aynı anda yansıtan aynadır zira. ‘’Hariciyeden Portreler’’ serimizde bu hafta İbnü’r-Reşâd Ali Ferruh Bey’i anacağız-anlatacağız. Faydalı olması ümidi ile…
Fevzi Akargül / İstanbul
“On yıl içinde Avrupa’nın dört büyük başkentinde görev yapmış olması, onu diplomatik geleneklerin ustası hâline getirdi.”
“Resmî yazışmalarında bile nükteden vazgeçmeyen bu diplomat, kalemini hem devletin hem de edebiyatın hizmetine adamıştı.”
İSTANBUL’DAN PARİS’E: BİR DİPLOMATIN YETİŞME HİKAYESİ
Ali Ferruh Bey, 1865 yılında İstanbul’da dünyaya geldi. Babası, çeşitli mutasarrıflıklarda bulunmuş Kayazâde Reşad Paşa’ydı; yani diplomasiye, devlet hizmetine aşina ailenin çocuğuydu, aile ortamı onun genç yaşta devlet hizmetine yönelmesinde belirleyiciydi. Öğrenim hayatı, döneminin en seçkin kurumlarından geçti: önce Beyrut’taki Fransız Mektebi’nde lise tahsili ardından İstanbul’da Mekteb-i Mülkiye’nin yüksek kısmı. Bu tercihler o dönemde Osmanlı seçkinlerinin Batı dillerine, Batı bürokrasi kültürüne olan yönelimini gösteriyor. Ancak asıl dönüm noktası 1884’te Paris’e gitmesiyle yaşandı. Burada, bugünkü Sciences Po’nun atası sayılabilecek Ecole Libre des Sciences Politiques’in siyasî bölümünden mezun oldu. O dönem için sıra dışı bir tercihti; Osmanlı bürokrasisinin klasik yetişme kanallarının dışına çıkıp doğrudan Avrupa’nın siyaset bilimi geleneğinden beslenen kadro adayı olmuştu. Paris’teki yılları sadece akademik formasyon değil, Fransız siyasi kültürünü, basın hayatını ve diplomasi geleneğini yakından tanıma fırsatı sundu Ali Ferruh Bey’e. Paris yılları, onun diplomatik ve edebî formasyonunun temelini attı; zira aynı dönemde kaleme aldığı ilk manzum eserleri bu yıllara rastlar. Genç yaşta Doğu’nun klasik edebiyat terbiyesini ve Batı’nın siyaset bilimini harmanlamış olması, onu ileride kalem ve devlet adamı olarak öne çıkaracak temel donanımı kazandırıyordu. Bu ikili birikim, kariyeri boyunca onu hep bir adım öne taşıyacacaktır.
TERCÜME ODASIN’DAN AVRUPA BAŞKENTLERİNE
Ali Ferruh Bey’in resmî memuriyet hayatı 1884’te Hariciye Nezareti Tercüme Odası’nda başlar; asıl ataması ise Temmuz 1886’da gerçekleşecektir. Bu göreve dönemin hariciye kariyerinin klasik basamağıydı; dil bilgisi, kalem kabiliyeti sınanır, ardından başarılı adaylar sefaretlere yollanırdı. Nitekim Ali Ferruh Bey için de öyle oldu: Şubat 1888’de Paris Sefareti üçüncü kâtipliğine, Ağustos 1892’de Londra Sefareti ikinci kâtipliğine, Aralık 1893’te Bükreş Sefareti başkâtipliğine ve 1894’te Petersburg Sefareti müsteşarlığına atandı. Yaklaşık on yıl içinde Avrupa’nın dört büyük başkentinde görev yapmış olması, onu dil ve diplomatik gelenekler açısından çok yönlü hale getirmişti. Her sefarette farklı güç dengesini, diplomatik dilini öğrendi; Paris’in ihtişamlı protokolünden Petersburg’un ağır bürokratik işleyişine kadar geniş yelpazede tecrübe biriktirdi. Hızlı terfi zinciri, sıradan bürokratik yükselişten öte, üstlerinin ona duyduğu güvenin göstergesiydi ve 1890’ların ortasında Ali Ferruh Bey, hariciyenin en gözde isimlerinden biri hâline geldi.
WASHİNGTON SEFİRLİĞİ: ATLANTİK’İN ÖTESİNDE BİR MİSYON
Kariyerinin dönüm noktası, 1896-1898 arasında Washington sefirliğine atanmasıyla geldi. Osmanlı Devleti’nin Amerika Birleşik Devletleri nezdindeki temsilcileri arasında Ali Ferruh Bey, araştırmalara göre; en tanınmış isimdir. Bu tesadüf değildir elbette. Washington’daki görevi, Osmanlı-Amerikan ilişkilerinin misyonerlik faaliyetleri yüzünden gerilimli, Ermeni meselesinin uluslararası kamuoyunda giderek ağırlık kazandığı hassas döneme denk geliyordu. Ayrıca ABD’de yaşayan Rum, Ermeni, Arnavut ve Marunî kökenli Osmanlı vatandaşlarının Osmanlı aleyhine yürüttükleri faaliyetleri yakından izlemesi gerekiyordu; Washington sefirliğini sadece törensel değil, oldukça aktif istihbarat-kamuoyu takibi görevine dönüştürüyordu. Washington yıllarında karşılaştığı zorluklardan biri, Hariciye Nezareti’nin Müslüman memurların ailelerini yanlarında görevlendirilecekleri ülkeye götürmelerini yasaklamış olmasıydı; fakat Ali Ferruh Bey ailesini Washington’a götürmeyi başardı. Bu ayrıntı, onun nüfuzunu ve kararlılığını gösteren küçük-anlamlı işaret olarak literatüre geçecektir. Görevi sırasında, Osmanlı aleyhtarı yayın yapan gruplara karşı kamuoyunu bilgilendirecek İngilizce gazete çıkarma fikrini gündeme getirdi; fakat malî imkânsızlıklar girişimin hayata geçmesini engelledi. Bu dönem Osmanlı-Amerikan ilişkilerinin ticari-siyasi açıdan yeniden şekillendiği kritik eşiktir. 1900’de görevden alınarak yerine Mustafa Şekib Bey atandı; ancak Şekib Bey’in Eylül 1901’e kadar Washington’a ulaşamaması nedeniyle Ali Ferruh Bey bir süre daha maslahatgüzar sıfatıyla göreve devam ederek Osmanlı temsilciliğinin sürekliliğini tek başına omuzladı.
SOFYA’DA SON GÖREV: BULGARİSTAN FEVKALADE KOMİSERLİĞİ
1899’da Bulgaristan Fevkalâde Komiserliği’ne nakledilen Ali Ferruh Bey, kariyerinin son ve belki en hassas diplomatik sınavını burada verecektir. Balkanlar’da milliyetçi hareketlerin yükseldiği, Osmanlı’nın bölgedeki nüfuzunun giderek zayıfladığı dönemde Sofya, İstanbul için kritik gözlem noktasıydı; Bulgaristan henüz özerk prenslik statüsündeydi, Osmanlı ile ilişkileri sürekli gerilim hattındaydı. Sofya’daki görevi sırasında Mimar Sinan’ın Sofya’daki tek eseri ve savaşta minaresini kaybeden Sofu Mehmed Paşa Camii’nin kiliseye çevrilmesi girişimiyle ilgiliydi; başlatılan dönüşüm planını İstanbul’a ilk bildiren isim Ali Ferruh Bey’di. Onun görevi yalnızca siyasi raporlama değil Osmanlı’nın kültürel-dinî mirasını titizlikle takiptedir. Sofya’daki yıllarına dair bir başka ayrıntı, İkinci Abdülhamid’e gönderdiği resmî yazışmalarda bile nüktedan üslubunu koruyabilmesiydi; Bu, onun diplomatik ciddiyetle kişisel neşesini bir arada taşıyabilen, dönemine göre oldukça özgün karakter olduğunu gösteriyor. Nitekim bu komiserlik dönemine ait raporları, sonraki araştırmalarda Osmanlı-Bulgar ilişkilerinin 1902-1904 yılları arasındaki seyrini anlamak için başvurulan kaynaklar arasında yer almıştır.
KALEM EHLİ BİR DİPLOMAT: ALİ FERRUH BEY’İN EDEBİ KİMLİĞİ
Ali Ferruh Bey’i çağdaşlarından ayıran en belirgin özellik, hiç şüphesiz edebiyata olan bağlılığıydı. Laklakiyat-ı Edebiye (1883), Devlet (1884), Üssü’l Esas (1886) ve Kerbelâ gibi manzum eserler kaleme aldı; hece vezninin Türk edebiyatında yaygınlaşmasını teşvik eden öncü isimler arasında sayılabiliyor. Mecmua-i Muallim, Hizmet, Tercüman-ı Hakikat, Ümran, Mir’at-ı Âlem, ve Gülşen gibi devrin önemli periyodiklerinde yazıları yayımlandı. Belki de en özgün katkısı, 1891’de Servet-i Fünun’da kaleme aldığı “Eskrim” başlıklı yazı dizisiydi ki; bu metin, Türk basın tarihinde spor konulu ilk yazı olarak kabul edilir ve akademik araştırmalara konu olmuştur. Paris’te yazıp İstanbul’a gönderdiği dizide, eskrimi Hindistan, Çin, Mısır, İran ve Yunanistan’daki tarihsel seyriyle birlikte Osmanlı okuruna tanıtmayı amaçlar Ali Ferruh Bey. Diplomatik raporculuğu ile edebî üretkenliğini aynı anda sürdürebilmesi, onu döneminin sıradan bürokratlarından ayıran asıl özellikti; nitekim çağdaşları onun için hem ‘muharrir’ hem ‘şair’ hem de ‘diplomat’ sıfatlarını bir arada kullanmıştır. Hamid etkisinin sezildiği Şâyân adlı eseri, müstezad ile terci-i bend nazım şekillerini harmanlayan yapısıyla döneminin edebiyat çevrelerinde dikkat çekmiş; Kerbelâ ise geleneksel konuyu kendine özgü ele alarak takdir toplamıştı. Bu yönüyle Ali Ferruh Bey, klasik Osmanlı nazım geleneğine bağlı, yeni arayışlara açık isim olarak edebiyat tarihçilerinin ilgisini hâlâ canlı tutmaktadır.
ŞAHSINA ÖZGÜ BİR KİŞİLİK-ERKEN BİR VEDA
Ali Ferruh Bey, 1904 yılında Sofya’da, görevinin başındayken henüz 39 yaşında genç yaşta hayatını kaybetti. Vefatı, İstanbul basınında derin üzüntüyle karşılandı; dönemin gazeteleri onu zeki, hoşsohbet, kalem sahibi, son derece malumatlı diplomat olarak andı. Kendisini yakından tanıyan yazar Ahmed Rasim, onu Mekteb-i Mülkiye yıllarından beri tanıdığını belirterek zekâsının, vakarlı duruşunun izlerini anlatır. Ölümünün ardından kaleme alınan yazılarda, onun sadece bürokrat değil, dostluğuyla, nüktedanlığıyla tanınan çevre insanı olduğu vurgulanıyor. Naaşı İstanbul’a getirilerek Kadıköy’de Mahmutbaba Türbesi’nde, babası Reşad Paşa’nın yanına defnedildi. Memuriyette Bâlâ rütbesinin birinci sınıfına kadar yükselen Ali Ferruh Bey, Osmanlı Devleti’nce Murassa Mecidî ve Murassa Osmanî nişanlarına, İran Devleti’nce Şîr ü Hurşîd nişanına, Fransa’dan ise Academie Française ve Legion d’Honneur gibi büyük itibar taşıyan unvanlara layık görülmüştü. Bugün geriye baktığımızda Ali Ferruh Bey, Osmanlı hariciyesinin yalnızca sınırları koruyan değil, aynı zamanda kalemiyle kültürel köprü kuran temsilcilerinden biri olarak hatırlanmayı hak ediyor. Washington’daki sefaret masasından Sofya’daki son raporuna, Servet-i Fünun’daki eskrim yazılarından hece vezniyle yazdığı mısralara uzanan bu çok yönlü mirası bugünün diplomasi, kamu diplomasisi tartışmalarına da hâlâ bir şey söylüyor: bir devletin dış temsili, yalnızca resmî yazışmalarla değil, o temsilcinin kişisel birikimi, kültürel derinliği ve kalemiyle de şekillenir. Her daim vefa ile…
KAYNAKÇA-İLERİ OKUMA
Yiğit, Melih (2009). “Ali Ferruh Bey’in Washington Elçilik Yılları (1898-1901)”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli.
Kuneralp, Sinan (2011). “Ottoman Diplomatic and Consular Personnel in the United States of America, 1867-1917”, içinde: American Turkish Encounters: Politics and Culture, 1830-1989, Cambridge Scholars Publishing.
“Ali Ferruh (İbnürreşâd)”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), teis.yesevi.edu.tr.
“Ali Ferruh”, Biyografya.com.
“Alİ FERRUH BEY”, İstanbul Ansiklopedisi, istanbulansiklopedisi.org.
Sivri, Pir Murat (2025). “Bir Osmanlı Diplomatının Portresi: Yusuf Ziya Paşa’nın Washington Sefirliği (1910-1914)”, Belgi Dergisi, sy. 30, ss. 423-444.
“Sporla İlgili Türk Basınında Yer Alan İlk Yazı: Ali Ferruh Bey ve Eskrim Makalesi”, ResearchGate.
“Ali Ferruh Bey”, Wikipedia (İngilizce).