Türkiye’nin ilk kadın diplomatı unvanına sahip olan Adile Ayda, akademik dünya içinde genel olarak dünya çapında bir Türkolog ve Türkiye’de kadın haklarının önde gelen savunucularından birisi olarak tanınıyor. İlk diplomat unvanını alarak kadınlara diplomasinin yolunu açan bir öncü. Modern Türk kadınının en nitelikli örneklerinden.Yazar, senatör, diplomat ve akademisyen Adile Ayda, İşte detaylar;
İDEALİST BİR SİYASETÇİNİN KIZI
1912 yılında Sankt-Peterburg’ta dünyaya geldi. 1920 yılına kadar Rusya’daki Müslümanların/Türklerin milli varlığını korumak için mücadele eden idealist bir siyasetçi, Yazar ve hukukçu Prof. Dr. Sadri Maksudi Arsal ile Kamile Hanımın kızıdır.
Edebiyat ve Tarihe Merakı Oluştu
1913 yılında St. Petersburg’da doğan Adile Hanım, ilköğrenimini Paris’te tamamladı. Ailesi ile birlikte Avrupa’dayken, aldığı eğitimler ile ileri düzeyde yabancı dil öğrenmiş, Siyasetçi yönü olan ve Türk kimliği, Türk dili gibi konularda yazılar yazan babasının düşüncelerinden derinlemesine etkilenerek kendisinin ileride bir Türkolog olmasına neden olacak düşünsel zemin böylece oluştu.Adile Hanım’ın yabancı dil bilgisi, edebiyat ve tarihe olan merakı onun özellikle Almanya’da eğitim aldığı yıllarda gelişti. Türkiye’ye döndüğünde ortaöğrenimini İstanbul’daki Notre Dame de Sion Fransız Lisesinde tamamladı. 1932’de Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden, daha sonra da AÜ Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Fransız Filolojisi Bölümünden mezun oldu.
TÜRKİYE’NİN İLK KADIN DİPLOMATI OLARAK TARİHE GEÇTİ
1930’larda Dışişleri Bakanlığı büyük ölçüde erkeklerin dünyası olarak görülüyordu. Nitekim İngiltere 1946’ya, İtalya 1963’e ve İspanya 1971 yılına kadar kadınları diplomasi alanından uzak tutmuşlardı. Türkiye’de ise Adile Ayda, 1932 yılında Dışişleri Bakanlığı sınavlarına girmiş ve aynı yıl meslek memuru olarak atanarak Türkiye’nin ilk kadın diplomatı olarak tarihe geçti. Onunla birlikte diplomasi alanı kadınlara açıldı. 1933’e kadar dünya kadın diplomatı olan ülke sayısı 13 iken ve Türkiye’de bu ülkelerden biri oldu.
ATATÜRK’ÜN AYDA’YA OLAN GÜVENİ SÜRECİ KOLAYLAŞTIRIYOR
Adile Ayda’nın yüksek eğitim seviyesi, üç yabancı dil bilmesi ve yurtdışında okuması onun bu sınavı başarmasında yardımcı faktörler oldu. Milli Mücadele döneminin hassasiyetlerinin bir sonucu olarak diplomasi alanında da güvenilirliği yöneticiler tarafından teyit edilmiş kişiler tercih edilmiştir.
ANİ İSTİFA KARARI
İlk evliliğini de bu süreçte gerçekleştiren Adile Hanım, 1934’te aldığı ani istifa kararıyla Dışişleri Bakanlığı’ndan ayrıldı ve diplomasideki ilk evresi böylece kısa süre içinde sona erdi.
Adile Ayda, 1932 yılında Dışişleri Bakanlığı’na giren ve böylece ilk kadın diplomat sıfatını alan kişi olsa da istifasına sebep ise 1934 yılında İsmet İnönü tarafından kadınların yurtdışı görevlere atanmasını yasaklayan bir yasa/düzenleme/karar yürürlüğe girişi oldu. Bu süreçte de ilk eşi ile ayrılmıştır.
ADİLE HANIMIN AKADEMİK HAYATI
Adile Hanım, 1942 yılında Halil Reşit Ayda ile evlenerek onun soyadını almıştır. Bu evliliğinden Gülnur (Üçok) ve Gönül (Ayda Pultar) adında iki kızı olmuştur. Diplomasi dünyasından uzak kaldığı dönemlerde Adile Ayda, 28 Haziran 1943’te Ankara Üniversitesi DTCF Fransız Dili ve Edebiyatı kürsüsüne ve bir yıl sonra da 10 Ekim 1957’ye kadar öğretim üyeliği yapacağı İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne geçmiştir
DİPLOMASİYE DÖNÜŞ VE LİYAKAT NİŞANI
1957’de bu yasa kaldırılınca tekrar Dışişleri Bakanlığı’na döndü. Lahey, Belgrad ve Roma elçiliklerinde diplomatik görevlerde bulundu. 1958’de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na delege, 1959’da Lahey ve 1961’de Belgrad Büyükelçilikleri müsteşarı, 1963’te Kültür İşleri Genel Müdür Yardımcılığı görevlerinde bulundu. Genel müdür vekilliği yaptığı 1966 yılında, İtalya devletinden Liyakat Nişanı aldı ve 1967’de, elçi olarak Roma’ya tayin edildi.
ETRÜKSLER HAKKINDA ARAŞTIRMALARI VE YAZIN HAYATI
Türkiye Cumhuriyeti Roma Büyükelçiliği’nde elçi-müsteşar göreviyle bulunduğu yıllarda Etrüskler konusunda araştırma yapan Ayda, Fransızca ve Türkçe olarak yazdığı eserlerde Etrüsklerin proto-Türk olduğu görüşünü işledi.
1971’de Ankara’ya, bakanlık müşaviri olarak dönünce, yeniden yazı hayatına başlayan Ayda, Tercüman gazetesinde ve Hisar dergisinde çeşitli konularda ve özellikle sanat ve edebiyat üzerine yazılar yayınladı. “Yahya Kemal’in Fikir ve Şiir Dünyası”, “Böyle İdiler Yaşarken”, “Bir Demet Edebiyat” başlıklı eserlerin yazarıdır.
SENATÖR OLARAK SEÇİLMESİ VE VEFATI
1976’da, Cumhuriyet Senatosu’na Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk tarafından Kontenjan senatörü seçildi. 1980’e kadar bu görevi sürdürdü.Reşid Mazhar Ayda ile olan evliliğinden iki kız çocuğu sahibi olan Adile Ayda, 5 Ekim 1992’de hayatını kaybetti.Cenazesi, Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi.
KAYNAKÇA
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3103479
https://www.biyografya.com/tr/biographies/adile-ayda-b54b7d35